Як Магілёў мог стаць сталіцай Беларусі ў 1917 г. » Могилевский агрегатор новостей
 

Як Магілёў мог стаць сталіцай Беларусі ў 1917 г.

 

У беларускай і замежнай гістарыяграфіі недастаткова разгледжаны працэсы нацыянальнага і дзяржаўнага вызначэння ва ўсходняй частцы Беларусі. Асабліва ў Магілёве, які быў трэццім горадам у Расіі (пасля Петраграду і Масквы), у якім вызначаўся лёс імперыі. Варта адзначыць публікацыі Ю. Васілёўскага, Г. Іофе, У. Ляхоўскага, І. Пушкіна і А. Агеева,
С. Рудовіча, І. Філіповіча, якія пэўным чынам закранаюць дадзеную праблематыку [1; 3; 8; 14; 15; 16; 18].
Даследванні, якія праводзіліся ў апошні год, на падставе аналіза новых фактаў, адшуканых у архівах Беларусі і Літвы, дазволілі ўдакладніць шэраг спрэчных момантаў, па-новаму зразумець вытокі дзеянняў і ролю ўсходне-беларускай эліты ў справе нацыянальна- дзяржаўнага будаўніцтва і нацыянальнай ідэнтыфікацыі, тактыку дзейнасці беларускіх нацыянальных арганізацый, ліквідаваць недакладнасці, якія раней трывала ўвайшлі ў беларускую гістарыяграфію. Абвяргаюцца стэрэатыпы, што пануюць у адносінах да ролі ўсходнебеларускіх гарадоў у нацыятворчых працэсах ХХ ст. У прыватнасці, наступны: “Беларускі ўсход даўно гіпнатызаваў нас сваёй часам гратэскавай сур’ёзнасцю й касьмічнай місійнасьцю. Так ужо сталася, што формы палітычнай і нацыяналъна-кулътурнай актыўнасці там ніколі не былі надта разъвтыя, затое не бракавала неўструктураванай стыхійнай энэргіі. Ёсъцъ у ёй пэўная прывабнасъцъ, - не ў эфектыўна^ці, але эфектнасъцГ [2, с. 159].
Архіўныя дакументы дазволілі раскрыць працэс стварэння і дзейнасці Магілёўскага Беларускага Камітэта (МБК) - першай грамадскай арганізацыі ў ХХ ст. на тэрыторыі Усходняй Беларусі, якая з’яўлялася носьбітам ідэалагічнага руху па дасягненню і замацаванню аўтаноміі, адзінства і індывідуальнасцей беларускай нацыі. Кіравалі МБК: 4.04.
19.05.1917г. - І. Рэут, 24.05.-20.10.1917 г. - В. Какашынскі, з 20.10.1917 г. і да кастрычніка 1918 г. - М. Кахановіч [14, с. 215-220].
Спачатку МБК размяшчаўся ў ў будынку па Дняпроўскаму пр-ту, д. 12, пазней (па май 1918 г.) у памяшканні акруговага суда (будынак Марыінскай жаночай гімназіі па Дняпроўскаму пр-ту, сёння СШ № 1 г. Магілёва), у “Брацкіх радах", з чэрвеня 1918 г. у памяшканні аддзела народнай адукацыі Павятовай земскай управы (М. Садовая, 21). Перыядычна пасяджэнні адбываліся на кватэры І. Рэута (Дняпроўскі пр-т, д. 35), М. Кахановіча (Дняпроўскі пр-т, д. 83, кв. 5; Віленская, д. 23).
Колькасць прыхільнікаў МБК даволі хутка дасягнула некалькіх сотняў чалавек. Ствараліся яго структуры, у некаторых установах як самастойныя адзінкі. Напрыканцы 1917 г. у пачатку 1918 г. быў арганізаваны беларускі гурток пры рэальным вучылішчы [17, арк. 46 а]. Рабіліся захады па заснаванню філій МБК у павятовых гарадах губерні (Быхаве, Мсціслаўлі, Рагачове і інш.). Былі наладжаны кантакты з беларускімі арганізацыямі ў Віцебску, Гомелі, Оршы, з Беларускай народнай грамадой у Маскве.
Статут і дакументы аб дзейнасці дазваляюць сцвярджаць, што МБК прытрымліваўся ў нацыянальным кірунку пакрокавай стратэгіі, паступова прайшоўшы ад аўтаноміі ў складзе Расійскай імперыі да ідэй незалежнасці Беларускай Народнай Рэспублікі.
Цікавым і насычаным на падзеі стаў для МБК 1917 год. Прадстаўнікі МБК актыўна дзейнічалі ў шэрагу грамадскіх ўстаноў горада Магілёва, павета і губерніі: М. Кахановіч разам з прадстаўнікамі іншых арганізацый горада увайшоў у створаны пры губернскім камісары Камітэт грамадскай бяспекі, В. Кміта быў дэлегаваны для ўдзелу ў пасяджэннях Магілёўскай губернскай земляной камісіі, М. Судзілоўскі, У. Лукін дэлегаваны ў Магілёўскае павятовае земскае сабранне, М. Кахановіч, В. Кміта, Д. Алехновіч дэлегаваны ў Магілёўскі выканаўчы камітэт, прадстаўнікі МБК прысутнічалі на пасяджэннях Магілёўскага павятовага школьнага камітэта [7, арк. 22-99] і інттт.
13.08.1917г. адбыліся выбары ў Магілёўскую гарадскую думу. Упершыню ў гісторыі горада - усеагульныя, роўныя і прамыя пры тайным галасаванні. За беларускі спіс МБК прагаласавалі каля 2,1 тыс. гараджан, што дазволіла камітэту атрымаць 6 месцаў у думе з 64. Па выніках выбараў быў створаны Беларускі Камітэт гласных Гарадской Думы г. Магілёва. Адразу да яго пацягнуліся жыхары горада і прадмесцяў. Так ад імя насельніцтва Лупалава да Беларускага Камітэта гласных Гарадской Думы звярнуліся бацькі навучэнак Петра-Паўлаўскай школы з просьбай аб адкрыцці настаўніцкай семінарыі: “Граждане - Белоруссы! Целые
столетия стояла тьма над окраиной города Луполова! Только трактиры и пивные лавочки покрывали унылою сетью наше темное Луполово. И вот теперь, когда самосознание народностей прояснилось и народы увидели в чем заключается его счастье, народ вместе с политическим самоопределением и защитой своих национальных черт, своей национальной души стал стремиться к образованию. Эта жажда образования охватила и нас Луполовцев - белоруссов(падкрэслена мною - І.П .), мы собрали из своих последних средств 13 тысяч рублей и просим открыть учительскую семинарию... 300 родителей совместно со всем населением Луполова просит Вас поддержать при голосовании открытие на Луполово учительской семинарии и тем дать счастье всему белорусскому Луполовскому населению...” [5, арк. 103-103 адв.].
Напрыканцы лета - у пачатку восені 1917 г. адбывалася вылучэнне кандыдатаў на выбарах дэлегатаў на “Устаноўчы сход” па г. Магілёве. У газеце “Могилевская жизнь” за 16-23 кастрычніка быў апублікаваны спіс кандыдатаў ад МБК: М. Кахановіч, Д. Даўгяла, П. Счансноўскі, Я. Аляхновіч, А. Ляхтановіч [18, с. 24; 13, арк. 50]. Яны ўпяцёх ад камітэта ўвайшлі ў выбарчы спіс беларускіх арганізацый Магілёўскай губерніі на выбарах на Устаноўчы сход Расіі. Гэты спіс быў складзены ў выніку перамоваў з арганізацыямі Оршы (Аршанскі беларускі народны камітэт) і Гомеля (Гомельскі саюз беларускай дэмакратыі) і зацверджаны на агульным сходзе Беларускага Нацыянальнага Саюза (БНС), які адбыўся
12.10.1917г. у г. Магілёве [13, арк. 49-50 адв.].
Ідэя агульнага спісу беларускіх арганізацый Магілёўскай губерніі
спачатку знайтттла. падтрымку на з’едзе ў г. Орша (8.10.1917 г.) і на рашэнні якога моцна паўплывалі “маскоўскія беларусы” з А. Цвікевічам (маскоўская Беларуская народная грамада). На Магілёўскім агульным сходзе БНС прысутнічалі дэлегаты ад Аршанскай і Гомельскай арганізацый. Магілёўцы (менавіта такая саманазва ўжываецца ў пратаколе схода) пасля абмеркавання таксама выступілі за фарміраванне адзінага спісу. Пад № 1 быў зацверджаны прадстаўнік Масквы (А. Цвікевіч), № 2 ад Оршы (М. Ляўковіч), № 3 ад Магілёва (М. Кахановіч), № 4 ад Гомеля (Д. Гулевіч) і г.д. У сваім выступе на сходзе аршанец М. Ляўковіч адзначыў: “местная интеллигенция мало уделяет внимания национальному движению, но скоро наступит время, когда мы все возьмем в свои руки. Нам необходимо объединиться и привлечь крестьянскую среду, пробудив в них народное самосознание” і далей, пры абмеркаванні пытання правядзення з’езда беларускіх арганізацый, прапанаваў: “центром
Белоруссии сделать Могилев и по этой причине провести съезд” [13, арк. 50-50 адв.] (выдзелена мною - І.П.).
Беларускія арганізацыі Падняпроўя прапаноўвалі 5.01.1918 г. склікаць у Магілёве з усёй Беларусі прадстаўнікоў земстваў, гарадскіх дум, саветаў, беларускіх партый і арганізацый і ўтварыць тут часовы орган кіравання краем - Беларускі народны савет. Яго галоўная місія палягала б у правядзенні выбараў у пастаянны орган улады - Беларускую краёвую думу. Гэта быў адзін з праектаў стварэння ў Беларусі самастойнай сістэмы ўлады [15, с. 208-209].
Магілёў мог стаць не толькі краёвым цэнтрам, але і сталіцай Беларусі (аўтаномнай адміністратыўнай адзінкі або самастойнай дзяржавы). Аднак быў выбраны іншы варыянт - Усебеларускі з’езд быў праведзены ў снежні 1917 года ў Мінску, за якім замацаваўся статус сталіцы. Тым не менш, у 1930-я гг. савецкія ўлады паспрабавалі пераўтварыць Магілёў у сталіцу БССР. 19.10.1937 г. бюро ЦК КП(б)Б пастанавіла “лічыць мэтазгодным перанесці сталіцу з Мінска ў Магілёў”, 19.04.1938 г. адпаведную пастанову СНК СССР і ЦК УКП(б) падпісалі В. Молатаў і І. Сталін [10, арк. 8-11]. І толькі падзеі пачатку Другой сусветнай вайны перашкодзілі гэтаму.
Вынікі выбараў ва Ўстаноўчы сход для беларускіх арганізацый былі няўдалыя, перамогу атрымалі агульнарасійскія партыі: эсэры, бальшавікі і інш. [4, с. 9] Аднак фарміраванне асобнага спісу беларусаў дазволіла выйсці на новы, агульнарасійскі ўзровень палітычнай дзейнасці беларускіх арганізацый Усходняй Беларусі. Дзякуючы перадвыбарчай агітацыі праграмныя палажэнні МБК сталі больш шырока вядомы грамадскасці, што дазволіла ў будучым аказваць значны ўплыў на палітычную сферу Магілёва і губерніі, узрасла роля камітэта ў працэсе фарміравання нацыянальнай ідэнтычнасці беларусаў Магілёўшчыны.
Вясной 1918 г. ва ўмовах знаходжання ў Магілёве корпуса І. Доўбар- Мусніцкага ў Выканаўчага Камітэта МБК (МБР) выспела ідэя правядзення
прадстаўнічага форума, на якім планавалася абмеркаваць апошнія палітычныя падзеі ў Беларусі. 28.03.1918 г. на пасяджэнні Выканаўчага камітэта абмяркоўваўся праект павесткі агульнага схода членаў МБР з удзелам дэлегатаў ад губернскіх і павятовых земстваў, гарадскога
самакіравання, прадстаўнікоў устаноў, грамадскіх нацыянальных і прафесійных арганізацый, палітычных партый. Цікавай выглядае прапанова ВК, якую планавалі абмеркаваць на сходзе: “организовать в Могилеве Совет, который бы состоял из представителей
национальностей населяющих Мог. губ. пропорционально числу жителей каждой национальности с решающем голосом и представителей Земств, Городов, правительственных и общественных учреждений, профессиональных организаций и политических партий с совещательным голосом. Совет этот не имеет официального характера, должен содействовать своими постановлениями объединению Белорусского Края, созданию Центральной власти в Крае, а также влиять в этом направлении на деятельность перечисленных выше организаций и групп1" [11, арк. 65адв.-67]. Аднак на агульным сходзе, асноўным стала зусім іншае пытанне. Стала вядома аб абвяшчэнні ў Мінску Беларускай Народнай Рэспублікі.
31.03.1918г. па ініцыятыве МБК у памяшканні акруговага суда, які тады размяшчаўся ў будынку Марыінскай жаночай гімназіі (сёння СШ № 1 г. Магілёва), адбыўся сход прадстаўнікоў грамадскіх арганізацый, партый і ўстаноў мясцовага кіравання (прысутнічала каля 400 чал.) [9, арк. 1-26].
На сходзе асноўныя падзеі разгарнуліся пры абмеркаванні пытання арыентацыі Беларускай Народнай Рэспублікі: “одни ораторы полагали, что Белоруссия не должна отделяться от Великороссии, другие подчеркивали необходимость ориентации на Запад и, наконец, третьи громадное большинство - указывали на то, что ориентация должна быть только местная, национально - Белорусская” (падкрэслена мною - І.П.). Для галасавання было прапанавана адказаць на тры пытанні. Вось два першыя: “1. Признает ли собрание желательным и необходимым установление Белорусской Народной Республики? 2. Признает ли собрание необходимым организацию на демократических началах центральной Белорусской Рады в Минске, как верховного органа управления краем?”. У выніку амаль аднагалосна было падтрымана стварэнне Беларускай Народнай Рэспублікі і прызнанне ўлады Беларускай Цэнтральнай Рады ў Мінску, як органа кіравання ўтворанай дзяржавы на тэрыторыі ў межах разсялення беларускага народа [6, арк. 68-69].
Варта падкрэсліць, што тэрыторыя БНР ахоплівала не толькі Віцебшчыну, Магілёўшчыну, Гомельшчыну, але і частку Смаленскай Бранскай і Пскоўскай абласцей сучаснай Расійскай Федэрацыі. Ухваленне стварэння БССР 1.01.1919 г. прадугледжвала практычна тыя ж межы.
16.01.1919г. па рашэнні ЦК Расійскай кампартыі (бальшавікоў) ад БССР у склад РСФСР былі забраны землі былых Магілёўскай, Віцебскай і Смаленскай губерній. І толькі ў 1924 і 1926 гг. Савецкай Беларусі вярнулі частку таго, што было захоплена ў 1919 г.
26.05.1918 г. Магілёў быў заняты германскімі войскамі. Імкненне магілёўцаў да прызнання незалежнасці БНР як рэакцыі на дзеянні уладаў Савецкай Расіі і Германіі ў дачыненні да падзелу тэрыторыі Беларусі, выклікала негатыўныя дзеянні з боку германскіх акупацыйных уладаў. Апошнія ў чэрвені - ліпені 1918 г. пачалі працэс ліквідацыі (“упразднения”) Магілёва як губернскага цэнтра [12, арк. 75], але гэтаму перашкодзілі падзеі апошніх месяцаў Першай сусветнай вайны.
Падобным чынам на незалежніцкія настроі магілёўцаў адрэагавала і Савецкая ўлада. Існуе версія па якой менавіта за прызнанне Незалежнасці Беларусі, пасля ўсталявання савецкай улады ў 1919 г., Магілёў пазбавілі губернскага статуса, ператварыў яго ў павятовы цэнтр Гомельскай губерні РСФСР.
Такім чынам, дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта ў 19171918 гг. абвяргае склаўшыяся стэрэатыпы, што пануюць у адносінах да ролі ўсходнебедарускіх гарадоў у нацыятворчых працэсах ХХ ст. Праведзеныя даследаванні дазваляюць па-новаму ацаніць ролю ўсходнебеларускай эліты ў справе нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва, нацыянальнага самавызначэння і ідэнтыфікацыі беларускага насельніцтва. Вынікам самавызначэння беларусаў Магілёва можна лічыць правядзенне схода 31.03.1918 г. - адзінага выпадку маштабнай падтрымкі стварэння Беларускай Народнай Рэспублікі ў значным цэнтры Беларусі. Працэсы нацыянальна-дзяржаўнага будаўніцтва, якія адбываліся ў гады Першай сусветнай вайны, маглі прывесці да таго, штоМагілёў мог стаць першай сталіцай Беларусі ў ХХ ст.
Спіс літаратуры і крыніц:
1.Васілеўскі, Ю. Кахановіч Міхаіл Сілуянавіч / Ю. Васілеўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т.4. / Беларус.Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (галоўны рэд.) і інш. - Мінск: БелЭн, 1997. - С. 153.
2.Васілеўскі, Ю. Літаратурны акалот: Антон Беларусаў-Скалка / Ю. Васілеўскі, А. Сёмуха // Запісы БІНІМ. - NEWYORK. - 1999. - № 23. -
С.149-164.
3.Иоффе, Г.З. «Белое дело». Генерал Корнилов / Г.З. Иоффе. - М: Наука, 1989. - 291 с.
4.Лавринович, Д.С. Либеральные организации России и белорусский национальный вопрос в 1917 г. / Д.С.Лавринович // Веснік Магілёўскага дзяржаўнага універсітэта імя А.А.Куляшова. Серыя А. Гуманітарныя навукі. - 2012. - № 1. - С. 4-10.
5.Ліст ад 19.10.1917 г. у Беларускі Камітэт гласных Гарадской Думы ад насельніцтва Лупалава і бацькоў Петра-Паўлаўскай школы // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 137.
6.Ліст каменданту горада Магілёва. Пратакол агульнага схода магілёўцаў ад 31.03.1918 г. // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 136.
7.Лісты і пастановы МБАК за 1917 г. // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 137.
8.Ляхоўскі, У. Магілёўскі Беларускі Камітэт / У. Ляхоўскі // Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. Т. 5 / Беларус.Энцыкл.; Рэдкал.: Г.П. Пашкоў (гал. рэд.) і інттт. - Мінск: БелЭн, 1999. - С. 24.
9.Мандаты дэлегатаў сходу // Lietuvos centrinis valstybes archyvas . - Фонд 582. - Воп. 2. - Спр. 65.
10.Пастанова СНК СССР і ЦК УКП(б) // Дзяржаўны архіў Магілёўскай вобласці. - Фонд 11. - Воп. 1. - Спр. 64.
11.Пратакол пасяджэння ВК МБР 28.03.1918 г. // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 136.
12.Пратакол пасяджэння ВК МБР 2.07.1918 г. // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 136.
13.Протокол общего собрания Белорусского Национального Союза от 12.10.1917 г. // БДАМЛМ. - Фонд 3. - Воп. 1. - Спр. 136.
14.Пушкін, І. Стварэнне і дзейнасць Магілёўскага Беларускага Камітэта / І. Пушкін, А. Агееў // Гарадзенскі соцыум 2013. Гісторыя і памяць. XV-ХХ стст. / Пад рэд. А.К. Краўцэвіча і А.Ф. Смаленчука. - Гродна, 2014. - С. 212-229.
15.Рудовіч, С. У пошуках нацыянальнай ідэнтычнасці: Беларуская патрыятычная арганізацыя ў Магілёве ў 1917-1918 гг. / С. Рудовіч // Мінулая і сучасная гісторыя Магілёва: зборнік навуковых прац / Уклад. І.А.Пушкін. - Магілёў: УПКП “Магілёўская абласная узбуйненая друкарня”, 2001. - С. 203-209.
16.Рудовіч, С. Час выбару: Праблема самавызначэння Беларусі ў 1917 годзе / С.Рудовіч. - Мінск: Тэхналогія, 2001. - 201 с.
17.Статут Беларускага гуртка рэалістаў (рэальнага вучылішча) // Lietuvo smoksli akademijos Vrublevskiy biblioteka Rankrasciy skurius. - Фонд 21. - Спр. 2218.
18.Филиппович, И.И. Могилев. Хроника событий 1917-1918 (по архивным и печатным материалам) / И.И.Филиппович. - Могилев, 1995. - 124 с.


І.А. Пушкін, Магілёў (Беларусь),
Магілёўскі дзяржаўны ўнівесітэт харчавання

рейтинг: 
  • Не нравится
  • 0
  • Нравится
ПОДЕЛИТЬСЯ:

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ
иконка
Посетители, находящиеся в группе Гости, не могут оставлять комментарии к данной публикации.
Новости
Путин поручил помочь пострадавшим при прорыве дамбы в Красноярском крае
Дамбу технологического водоема прорвало ночью в Курагинском районе, в результате чего погибли 15 ...

Беспорядки после всеобщей забастовки парализовали Барселону
Протестующие в масках забаррикадировались на улицах и подожгли мусорные баки в центре Барселоны, а ...

Медсестры-близнецы приняли роды у женщины, которая стала мамой близняшек
Необычное стечение обстоятельств произошло в больнице в американском штате Джорджия, где работают ...

Сильное землетрясение потрясло Филиппины
Сотни посетителей местного торгового центра эвакуировались, пожилой мужчина получил ранения.

Внук французской швеи претендует на британский престол
Он дважды просил образец ДНК королевы, чтобы подтвердить свою принадлежность к роду, но во дворце ...

Мощный тайфун "Хагибис" обрушился на Японию – есть погибшие
Более миллиона человек в Японии получили предупреждение от властей в связи с мощным тайфуном ...

Нацбанк о белорусском рубле: сейчас наша валюта в устойчивом состоянии
В субботу исполнилось 25 лет с момента законодательного закрепления белорусского рубля в качестве ...

Россия пока не приняла решения по кредиту для Беларуси на $600 млн
Такое заявление журналистам сделал первый вице-премьер России, министр финансов Антон Силуанов в ...

Прогнозные показатели ВВП, зарплаты и экспортных поставок пересчитаны
Согласно подсчетам, прогнозируемые темпы роста ВВП увеличены до 2,8%. Раньше правительство и ...

Хоть шерсти клок: Беларусь и Румыния сотрудничают в овцеводстве и не только
Румыния заинтересовалась белорусским генетическим материалом крупного рогатого скота, зарубежных ...

Румас надеется найти взаимовыгодные проекты с Новгородской областью
Товарооборот Беларуси с данным российским регионом раньше достигал 150 миллионов долларов, но ...

Беларусь и Россия сняли разногласия по некоторым дорожным картам
Дорожные карты (их в интеграционном пакете 31) должны быть готовы к 8 декабря – встрече глав ...