Навальніца 1863 г. на Магілёўшчыне » Могилевский агрегатор новостей
 

Навальніца 1863 г. на Магілёўшчыне

 
Ва ўступным слове да зборніка дакументаў “Архивные материалы Муравьевского музея, относящиеся к польскому восстанию 1863-1864 гг. в пределах Северо-Западного края” складальнік А. Мілавідаў зазначаў: “В истории этого восстания военные действия, можно сказать занимают центральное место. Остальные же проявления революционного движения: манифистации, сопративления законным властям, изуверства над мирными жителями жандармов-вешателей, и т. п. лишь - акссесуары главной исторической драмы, кулисы которой закрылись, как только прекратились военные действия...” [1, с. 15]. Але не толькі выстралы ружжаў стваралі гісторыю падзей 1863-1864 гг. на Магілёшчыне. Архіўныя дакументы сведчаць, што закуліссе штодзённасці было напоўнена іншымі шматлікімі здарэннямі антыўрадавага характару. Так з кім, і з чым у, так званыя, “шэрыя будні” прыходзілася змагацца адміністрацыі Расійскай імперыі?
У першую чаргу, расійскім уладам неабходна было разабрацца ў рухаючых сілах паўстання. Не ўнікаючы ў глыбіню пытання, а па пракладзенай цэнтрам сцяжынцы, грамадзянскае і ваеннае кіраўніцтва Магілёўскай губерні ў сваёй перапісцы адзначала, што “кто возбудил первую мысль о возстании в Могилевской губернии, каким образом оно распространено по губернии и кто занимался составлением плана заговора неизвестно, - но полагаю, что паны польского происхождения зажиточнейшего состояния были главными двигателями начал означенных вопросов” [2, арк. 159]. Паўсюдна выкарыстоўвалася амаль аналагічнае сцвярджэнне ў фармулёцы тыпу: “<...>главным двигателем бывших беспорядков как в Царстве Польском, так и в западных губерниях было дворянство исключительно Римско-католического вероисповедания” [9, арк. 46]. Адпаведна вылучаным пастулатам рабіліся пэўныя захады, каб папярэдзіць проціваўрадавую дзейнасць мясцовага насельніцтва, канешне, з акцэнтам на заможных прдстаўнікоў рымска-каталіцкага веравызнання. Яны нічым не адрозніваліся ад іншых губерняў “Паўночна-Заходняга краю” і ўключалі: нагляд, вобыскі, абязбройванне, арышты, розныя забароны на дэманстрацыю сваёй грамадска-палітычнай пазіцыі і г.д. Першапачатковая задача бачылася ў недапушчэнні распаўсюджвання “мяцежніцкага духу” і разрастання яго да ваенных сутыкненняў. А паколькі лічылася, што корні “недоброжелательства польского дворянства” зыходзіла з-за мяжы, то і тут было распрацавана кантралюючае распараджэнне, якое гучала наступным чынам: “По случаю возвращения из заграницы дворян и помещиков Польского происхождения, вследствие опубликованных по Высочайшему повелению вызова...предписываю Вам о всех означенных лицах, кои возвратятся из заграницы в Могилевскую губернию доносить мне тотчас <...> У всех лиц, за исключением тех, которые известны своею несомненною благонадежностью, по прибытие на место должен быть произведен строгий и тщательный осмотр, не ввезены ли ими какие-либо возмутительные прокламации, революционные брошюры, а также всякого рода переписка с революционными комитетами в мятеже, и если было найдено что-либо <...>, таких немедленно арестовать и доносить мне. Что касается прислуги, находящейся при возвращении., то таковая без исключения подлежит строгому осмотру... ” [7, арк. 366].
Прычым, усемагчымыя літаратурна-публіцыстычныя творы, эпісталярый, прадметы т.зв. “рэвалюцыйнага характару” праходзілі, як галоўны аб’ект вобыскаў не толькі вярнуўшыхся з замежнага ваяжу, але і мясцовых жыхароў, выклікаўшых падазрэнне сваёй дзейнасцю, паходжаннем, сямейнымі сувязямі і г.д. Калі ў першым выпадку зымалася пераважна друкаваная прадукцыя на замежнай мове (французскай, англійскай, нямецкай), то ў насельніцтва губерні па заключэннях следчых камісій сустракаліся “вместе с письмами <...> по частным делам <...> стихи писанные по-польски белорусским слогом возмутительного содержания” [9, арк. 68]. Такая расстаноўка акцэнтаў папераджальных мерапрыемстваў выглядала відавочна апраўданай, бо менавіта літаратура (публіцыстыка, перыёдыка) стварае ідэйна-тэарэтычную платформу, душу любога грамадска-палітычнага руху, яна - праваднік ведаў і інфармацыі, стваральнік атмасферы той ці іншай з’явы. Вернымі памагатымі ёй выступаюць розныя пракламацыі, адозвы, розныя патрыятычныя сімвалы (вопратка, значкі, ланцужкі, пярсёнкі і г.д.). Відаць, што апошняе пытанне гучала вельмі востра, бо акрамя вядомых цыркуляраў генерал-губернатара краю М.М. Мураўёва аб патрабаваннях да знешняга выгляду і вопраткі жыхароў беларуска-літоўскіх губерняў, мелася шмат прыватных пастаноў грамадзянскіх губернатараў, якія паўставалі з нагоды канкрэтных выпадкаў. Так, 16 чэрвеня 1862 г. магілёўскі губернатар А.П. Беклямішаў прадпісваў паліцмайстрам, гараднічым і спраўнікам Магілёўскай губерні па аналогіі з узбуджэннем справы аб затрыманні адным з гараднічых на дадзенай тэрыторыі венграў, “занимавшихся продажею медалей с польскими и литовскими гербами и других вещей, имеющих политическое значение”, выконваць наступныя ўмовы: “виновные в такой торговли должны быть преследуемы на основании законов, подвергаемы взысканию за тайную продажу запрещенных товаров и затем высылаемы за границу установленным порядком” [5, арк. 49].
Сярод прыкметаў зараджэння паўстанцкага руху магілёўская адміністрацыя вылучала: “пении возмутительных гимнов”, “публичное заявление желаний и стремлений, направленных против существующего Правительственного порядка, а так же ношение условных отличительных знаков”, “беспрестанные суды и тайные совещания; съездымежду помещиками польского происхождения” [9, арк. 52]. Хаця, казаць аб тым, што Магілёўская губерня знаходзілася ў перадавіках па адзначаных пазіцыях не прыходзіцца. У прыватным ліставанні жыхароў губерні ўсплываюць факты пэўнай пасіўнасці. Напрыклад, дачка надворнага дарадцы Соф’я Шышко ў сваім лісце з Магілёва да маці ў Мінск пісала: “поете ли и нет ли чего нового, то снабди и меня, потому что у нас на Белой Руси ничего невозможно получить, к этому поводу, помещиков очень мало таких, которые хотели бы об этом знать. Трауры носят едва ли только в двух домах, и прочие смеются над черными платьями.. ” [3, арк. 62 адв.]. Дарэчы ліставанне вялося на польскай мове, а пераклад зроблены прадстаўнікамі расійскіх улад пасля вобыску матчынага дому. У арыгінале слова “памешчыкі” не ўжываецца. Яно з’явілася замест аўтарскага “оЬу,№а1;е1і/абывацелі”, якое эквівалентна тэрміну “грамадзяне або жыхары”. У перакладзе ж зноў спрацоўвала формула сацыяльнай зададзенасці рухаючых сіл паўстання па вызначэннях ураду Расійскай імперыі.
Распрацаваныя меры нярэдка прыводзілі да перагібаў у іх рэалізацыі ці некаторых складанасцяў і непаразуменняў па іх выкананні у сувязі са спецыфікай рэгіёну. Павятовым начальствам была ўзнята праблема аб тым, “следует ли распространить на крестьян <...>запрещение на носить одежду на подобие чемарок из серого сукна обшитых тесьмою, и шапки в роде польских с обложкою из серых смушек... ” [2, арк. 6]. У адказ выйшла распараджэнне М.М. Мураўёва, дзе тлумачылася, што “как таковой наряд составляет обыкновенную одежду крестьян и не имеющую никакого условного значения, поэтому нет причин запрещать им придерживаться своей прежней формы; запрещение же носить подобного рода одежду, должно относится до польской шляхты и панов, которые изготовляют таковую с политическою целью” [2, 6 адв.]. Аднак, як сведчаць архіўныя матэрыялы, нават дадатковае тлумачэнне незаўсёды дзейнічала на практытыцы рацыянальна. Вось яшчэ адна яркая замалёўка але ўжо наконт пастановы аб перамяшчэнні па тэрыторыі краю толькі з пісьмовым дазволам (“письменным видам”) мясцовага кіраўніцтва. Жыхар Чавускага павета Майсей Пракопаў паехаў у суседні маёнтак памешчыка Каўправіцкага ў вёсцы Рэкта, каб атрымаць грошы за рамонт млына. На адваротным шляху яго затрымалі сяляне і даставілі ў павятовае паліцэйскае праўленне, як не маючага пісьмовага дазволу, а пасля яго адправілі ў магілёўскі астрог як “польскага мяцежніка” [10, арк. 45].
Як бачна, чырвоным радком у перапісцы адміністрацыі праходзіў сацыяльны і нацыянальны фактар паўстанцкага руху, які акрэсліваўся тэрмінам “польскія паны”. І пытанне крытэрыяў вылучэння нацыянальнасці праз польскасць, а адпаведна варожасць Расійскай імперыі, вырашалася згодна з канфесійнай прыкметай, г.зн. па веравызнанню. Простай і бяспрэчнай ісцінай выступала тоеснасць - паляк= католік. Прасачыць яе функцыянаванне ў рэальным жыцці таксама магчыма на распараджэннях кіраўніцтва губерні. Так, вядомая справа па абязбройванню насельніцтва мела наступны алгарытм: “не состоящие в военной службе, жители Могилевской губернии, кроме крестьян Православного исповедания, обязываются в день объявления снести всякое имеющееся у них огнестрельное и холодное оружие, а также порох <... > Не исполнившие сего в означенный срок будут судимы по полевому военному суду...” [7, арк. 53]. Праўда, пасля прыставы атрымалі ўдакладненне - “жителям православного исповедания Вы можете возвращать их оружие, выдавая им при том дозволительные билеты’”[7, арк. 52].
Такое стаўленне ўраду параджала спрэчныя, у нейкай ступені кур’ёзныя, часткова спекуляцыйныя выпадкі ў штодзённым жыцці як магіляўчан, так і ўсяго насельніцтва краю. Прасіцельная дакументацыя і асабістае ліставанне поўнілася просьбамі аб дапамозе ў вырашэнні праблем са звальненнем з працы, або з канфіскацыяй маёнтку толькі з прынцыпу прыналежнасці да рыма-каталіцкага веравызнання. Тыповымі з’яўляліся заявы: “одним словом я человек без всякого состояния, значительно семейный, ни к чему не причастный и совершенно ни в чем не винный остался без куска хлеба собственно только потому что Католик, и что Католиком в настоящее время в Могилевской губернии служить нельзя и опасно.Разве религия моя может мешать честному исполнению долга службы, который я никогда не нарушал... ” [6, арк. 91 адв.].
Вызначэнне “закаранелы паляк/полька” магло служыць падставай для адкрыцця судовай справы, што і знаходзім у разбіральніцтве паміж канцылярскімі служачымі і дваранкай Сенненскага павета Анэляй Скіргайла-Яцэвіч. Служачыя Міткевіч, Далецкі, Вялікаславінскі, Ломан, Лялін і Елісееў скардзіліся на дваранку ў тым, што яна “закаранелая полька” і ў якасці аргументаў прыводзілі доказы яе процівазаконных дзеянняў: “не любящая отечество, так ка она постоянно худо отзывалась о нем, кроме того не почитающая Правительство, что видно из ее действий, например она пела при нас возмутительные польские гимны, плевала на портрет Государя Императора, смеялась над Православными образами" [4, арк. 10]. На пахвальныя водгукі служачых аб імператары і дзяржавы яна быццам адказвала, што “в Государе нет ничего хорошего, что он зубы оскалил и что он ни что иное как тьфу” при этом плюнула". Служачыя ўказвалі і пра насмешкі над праваслаўнай верай: “когда мы развесили принадлежащие нам православные образы, уверяла нас что это ничто иное, как картинки, а в отсутствие наше постоянно гасила лампаду и выливала из нее масло" [4, арк. 20]. Акрамя гэтага, па словах скардзячыхся, Анэля сядзела ў турме за крадзеж і тры гады знаходзілася ў горадзе Магілёве ў распуным доме, а пасля сама яго ўтрымлівала. Але, як аказалася, самі служачыя мелі “рыльца ў пушку". Яны падчас кватаравання ў дваранкі нераз заўважаліся ў п'янстве, буянстве, абразе і мелі запазычанасць ў 10 р. 50 кап. [4]. На жаль, канчатковае вырашэнне справы прасычыць не ўдалося. Аднак відавочна паўстаюць карысныя матывы на падставе той пануючай палітычнай сітуацыі ў рэгіёне.
У дадзеных умовах палітызацыя будняў з’яўлялася натуральным працэсам нават там, дзе яе магло не быць. І не дзіва, што першым паўставаў палітычны матыў, калі здарэнне кранала сапраўдных удзельнікаў паўстання. Звернемся да выпадку разрабавання магілы растралянага 6 чэрвеня 1863 г. у Магілёве за Шклоўскай брамай Уладзіміра Корсака, двараніна Магілёўскай губерні. Ён з’яўляўся паручнікам расійскай арміі, але пакінуў службу і далучыўся да шэргаў паўстанцаў, пасля папаў у палон і быў асуджаны Магілёўскай ваенна- следчай камісіяй да пакарання смерцю. 5 верасня 1863 г. грамадзянскі губернатар А.П. Беклямішаў атрымаў рапатр ад павятовага спраўніка
В.Р. Сукрухі, дзе апісваўся стан разрытай магілы і пашкоджанні цела: “Земял из могилы была рыта заступами и набросана по обе стороны могилы. В вырытой могиле лежало тело в том положении, в котором оно было зарыто. Верхняя часть оного до желудка была на поверхности<... >тело это оказалось поврежденным в следующих частях: на правой руке не оказалось двух суставов мизинца, на левой руке не было кисти руки, а выше кисти мясо на четверть объедено; на груди найдены две объеденные кости от кисти левой руки" [11, с. 292]. Спраўнік заўважае на наяўнасць слядоў сабак і прыходзіць да высноў, што хутчэй за ўсё пашкоджанні цела зроблены імі. Адказваючы на пытанне наконт мэтаў разрыцця магілы, В.Р. Сукруха робіць дзве здагадкі: могила могла бать
разрыта с целью увезти тело, но оно могло быть не увезено или потому, что оказалось уже поврежденным, или потому, что, быть может, кто- нибудь помешал работе.Второе предположение ведет к тому, что могила разрыта с воровскими намерениями..." [11, с. 292]. Па мясцовых чутках, Корсак быў пахаваны з пярсцёнкамі на руцэ, але паколькі левая рука адстунічала, то дакладнасць такіх звестак не мела падстаў для стопрацэнтнага сцвярджэння. Далейшае расследаванне паказала, што тут дзейнічаў толькі марадзёрскі матыў, а не палітычны.
Такім чынам, паўстанне 1863-1864 гг. неяк імкліва даволі напорыста насунулася з-за гарызонту цёмнай шэра-свінцовай хмарай і завалакло неба Магілёўшчыны. Як маланкі, амаль бесперапынна адна за другой успыхвалі ваенныя сутычкі і моцнымі раскатамі грому грымела кананада выстралаў ружжаў. Але яшчэ большай лавінай хвастаў дождж шэрых будняў, напоўнены неардынарнымі жыццёвымі выпадкамі, што стваралі гістарычны каларыт рэгіёну, які, праўда, быў закладнікам грамадска- палітычных абставінаў 1860-х гг.
Крыніцы і літаратура:
1.Архивные материалы Муравьевского музея, относящиеся к польскому восстанию 1863-1864 гг. в пределах Северо-Западного края / Сост. А.И. Миловидов. Ч. 2. - Вильно: Губернская типография, 1913. - 466 с.
2.Нацыянальны гістарычны архіў Беларусі (г. Мінск) (далей НГАБ). - Фонд 296. -Воп. 1. - Спр. 87.
3.НГАБ. - Фонд 1418. - Воп. 1. - Спр. 13.
4.НГАБ. - Фонд 1430. - Воп. 1. - Спр. 32340.
5.НГАБ. - Фонд 2005. - Воп. 1. - Спр. 1.
6.НГАБ. - Фонд 3046. - Воп. 1. - Спр. 1.
7.НГАБ. - Фонд 3255. - Воп. 1. - Спр. 1.
8.НГАБ. - Фонд 3255. - Воп. 1. - Спр. 3.
9.НГАБ. - Фонд 3257. - Воп. 1. - Спр. 41.
10.НГАБ. - Фонд 3257. - Воп. 1. - Спр. 9.
11.Паўстанне 1863-1864 гадоў у Віцебскай, Магілёўскай і Мінскай губернях: Дакументы і матэрыялы гістарычнага архіва Беларусі / уклад. Дз.Ч. Матвейчык; рэдкал.: У.І. Адамушка [і інттт.]. - Мінск: А.М. Вараксін, 2014. - 544 с.


А.Э. Сакольчык, г. Мінск (Беларусь),
Інстытут гісторыі НАН Беларусі

рейтинг: 
  • Не нравится
  • 0
  • Нравится
ПОДЕЛИТЬСЯ:

ОСТАВИТЬ КОММЕНТАРИЙ
иконка
Посетители, находящиеся в группе Гости, не могут оставлять комментарии к данной публикации.
Новости
Вход закрыт: митингующие не пускают грузинских депутатов в парламент - видео
Активисты оппозиции перекрыли все входы в парламент Грузии в Тбилиси. Смотрите на видео, что ...

Марадона может остаться без работы
Легендарный футболист сборной Аргентины стал главным тренером клуба "Химнасия и Эсгрима" в сентябре ...

Евросоюз готов подписать визовое соглашение с Беларусью
Решение о подписании с Беларусью "визового соглашения" утвердил Совет Евросоюза - вскоре ожидается ...

Сына Кейт Миддлтон обучает поющая "обезьянка"
Уроки младшего наследника герцогини проходят в игровой форме: к концу курса малыш должен пропеть ...

Неизвестные открыли стрельбу по футбольным фанатам в США: погибли четверо
Многочисленная компания смотрела футбольный матч на заднем дворе жилого дома, когда по ним начали ...

Павел Колобков: на первых Играх СНГ разыграют более 300 комплектов медалей
Министр спорта России Павел Колобков в эксклюзивном интервью Sputnik впервые рассказал подробности ...

Проект бюджета в первом чтении будет рассмотрен в Овальном зале
Основный финансовый документ страны на следующий год примут парламентарии прошлого созыва, первое ...

Fitch Ratings подтвердило стабильные кредитные рейтинги Беларуси
Агентство отметило укрепление макроэкономической стабильности в стране, рост золотовалютных ...

Ляшенко: Беларусь готова принять до 24 млн тонн нефти
После завершения налогового маневра стоимость российской нефти для Беларуси будет устанавливаться ...

Беларусь рассчитывает на снижение цены российского газа — Ляшенко
Работу над дорожными картами по нефти и газу в основном объединяют белорусский посол в России ...

Сумма потерь от "грязной нефти" будет названа в конце декабря – Ляшенко
После завершения ремонтных работ на Мозырском нефтеперерабатывающем заводе будет известно, какое ...

Правительство продлило срок оздоровления ОАО "Сукно"
Ранее продлить срок санации некогда легендарного предприятия поручил экономический суд Минска, ...